Giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực, giảm nghèo bền vững và bảo đảm an sinh xã hội. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương miền núi, điều kiện địa hình chia cắt, giao thông đi lại khó khăn, đời sống người dân còn nhiều thiếu thốn khiến việc duy trì sĩ số học sinh luôn là bài toán khó. Trong bối cảnh đó, mô hình trường phổ thông dân tộc bán trú đã và đang trở thành giải pháp hiệu quả, góp phần giúp học sinh “bám trường, bám lớp”, từng bước nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng khó khăn.
Xã Dương Hưu là địa phương vùng cao có diện tích tự nhiên rộng hơn 142 km², địa hình chủ yếu là đồi núi, nhiều thôn bản nằm xa trung tâm, giao thông đi lại còn nhiều trở ngại. Toàn xã hiện có 2.867 hộ với 12.790 nhân khẩu; trong đó đồng bào dân tộc thiểu số có 1.580 hộ với 5.901 nhân khẩu, chiếm hơn 48% dân số toàn xã. Trên địa bàn có 11 dân tộc cùng sinh sống như Tày, Nùng, Dao… với 7 thôn thuộc diện đặc biệt khó khăn.
Điều kiện kinh tế của một bộ phận người dân còn hạn chế, nhiều gia đình sinh sống ở khu vực xa trường học, đường sá hiểm trở, nhất là vào mùa mưa lũ. Đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến công tác giáo dục, đặc biệt là việc duy trì sĩ số học sinh và nâng cao chất lượng dạy học. Không ít học sinh từng phải đi bộ nhiều cây số để đến lớp, có em phải nghỉ học để phụ giúp gia đình hoặc bỏ học giữa chừng do điều kiện quá khó khăn.
Trước thực tế đó, việc đầu tư phát triển mô hình trường bán trú được địa phương xác định là giải pháp căn cơ, lâu dài nhằm giữ chân học sinh đến trường và tạo môi trường học tập ổn định cho con em vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Hiện nay, xã Dương Hưu có 6 trường học với trên 3.000 học sinh ở cả ba cấp học: Mầm non, Tiểu học và THCS. Trong đó, hơn 65% học sinh là người dân tộc thiểu số. Nổi bật trong công tác giáo dục dân tộc là Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Dương Hưu – đơn vị được xem là điểm sáng trong việc triển khai mô hình trường bán trú trên địa bàn.
Trường PTDTBT THCS Dương Hưu được thành lập năm 2015 trên cơ sở chuyển đổi từ Trường THCS Dương Hưu. Trước đây, nhà trường gặp rất nhiều khó khăn do cơ sở vật chất xuống cấp, diện tích chật hẹp, trang thiết bị thiếu thốn. Địa bàn trường đóng quân thuộc khu vực vùng sâu, vùng xa, nhiều khe suối, giao thông đi lại khó khăn nên việc thu hút giáo viên cũng gặp nhiều trở ngại. Tỷ lệ học sinh nghỉ học, bỏ học hằng năm khá cao, chất lượng giáo dục toàn diện còn hạn chế.
Sau khi được chuyển đổi sang mô hình trường phổ thông dân tộc bán trú, nhà trường đã nhận được sự quan tâm đầu tư của Nhà nước thông qua các chương trình, chính sách dành cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Cơ sở vật chất từng bước được nâng cấp, đội ngũ giáo viên yên tâm công tác, học sinh được hỗ trợ kinh phí ăn ở và học tập nên tình trạng bỏ học giảm rõ rệt.
Giai đoạn 2020 – 2025, từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Trường PTDTBT THCS Dương Hưu được đầu tư mở rộng diện tích thêm hơn 5.000 m²; xây mới phòng học, phòng chức năng, khu nhà ở và bếp ăn bán trú với tổng kinh phí trên 40 tỷ đồng. Các hạng mục được đầu tư cơ bản đáp ứng nhu cầu học tập của 476 học sinh, trong đó có 167 học sinh bán trú.
Việc triển khai mô hình trường bán trú đã mang lại nhiều hiệu quả thiết thực. Trước hết, mô hình này giúp giải quyết khó khăn về khoảng cách địa lý cho học sinh vùng sâu, vùng xa. Các em được ăn ở tại trường, không phải đi lại vất vả mỗi ngày, đặc biệt trong mùa mưa lũ. Nhờ đó, tỷ lệ chuyên cần được nâng lên rõ rệt, hạn chế tình trạng nghỉ học hoặc đi học muộn.
Không chỉ bảo đảm việc học tập ổn định, mô hình bán trú còn tạo điều kiện để học sinh được giáo viên hỗ trợ học tập thường xuyên, có thêm thời gian tự học và tham gia các hoạt động tập thể. Đây cũng là môi trường giúp các em rèn luyện kỹ năng sống, tính tự lập, ý thức kỷ luật và kỹ năng sinh hoạt cộng đồng.
Cùng với việc dạy kiến thức văn hóa, nhà trường còn chú trọng giáo dục đạo đức, kỹ năng sống và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Nhờ đó, chất lượng giáo dục toàn diện của nhà trường ngày càng được nâng cao. Nhiều học sinh đạt thành tích tốt trong các kỳ thi và các hoạt động do ngành giáo dục tổ chức.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, công tác duy trì và phát triển mô hình trường bán trú tại xã Dương Hưu vẫn còn không ít khó khăn. Dù đã được quan tâm đầu tư nhưng cơ sở vật chất vẫn chưa thực sự đồng bộ, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sinh hoạt và học tập của học sinh. Một số phòng học, phòng bộ môn và phòng chức năng còn thiếu.
Hiện nay, số lượng học sinh có nhu cầu ở bán trú ngày càng tăng, trong khi nhà trường mới đáp ứng được khoảng 160 học sinh. Sau sáp nhập đơn vị hành chính, quy mô dân số và số lượng học sinh tăng lên khiến nguy cơ thiếu phòng ở trong thời gian tới là rất lớn.
Bên cạnh đó, công tác phục vụ bán trú còn gặp nhiều áp lực. Nhà trường hiện chỉ có một nhân viên y tế nhưng phải đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ từ chăm sóc sức khỏe học sinh đến xây dựng thực đơn, mua thực phẩm hằng ngày. Việc quản lý học sinh bán trú chủ yếu do giáo viên kiêm nhiệm, chưa có nhân viên quản sinh chuyên trách. Mức hỗ trợ cho nhân viên nấu ăn còn thấp nên việc hợp đồng lao động cũng gặp khó khăn.
Ngoài ra, do điều kiện kinh tế và nhận thức, một số phụ huynh vẫn chưa thực sự yên tâm khi cho con em ở bán trú tại trường. Đây cũng là vấn đề cần tiếp tục được tuyên truyền, vận động để tạo sự đồng thuận trong nhân dân.
Có thể khẳng định, đầu tư trường bán trú tại các xã miền núi nói chung không chỉ là giải pháp hỗ trợ trước mắt mà còn là chính sách nhân văn của Đảng, là “chìa khóa” quan trọng để thu hút học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số đến trường. Đây là nền tảng giúp nâng cao chất lượng giáo dục, thu hẹp khoảng cách giữa miền núi và miền xuôi, đồng thời tạo điều kiện để con em vùng khó khăn có cơ hội phát triển toàn diện hơn. Trong thời gian tới, cùng với sự quan tâm của các cấp, ngành và sự đồng hành của toàn xã hội, mô hình trường bán trú tại xã Dương Hưu sẽ tiếp tục được củng cố và phát triển, góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, ổn định, tạo động lực để học sinh vùng cao vững bước đến trường và hướng tới tương lai tốt đẹp hơn.
